Os estudantes expresarán en grupos e por escrito as súas opinións sobre a beleza e a fealdade baseándose nas súas experiencias cotiás. Despois expoñeranas na aula.

Algunhas preguntas para estimular a reflexión son as seguintes: 

▪ Que son a beleza e a fealdade? 

▪ Que sentimentos me evocan e como podo diferenciarlos? 

▪ A percepción da beleza ou da fealdade é obxectiva ou subxectiva? Por que?

▪ Que, como e onde se define a beleza e a fealdade? 

Procurar manter a Natureza académica do debate. 

Primeiro, lerán individualmente extractos de "A historia da beleza" de Umberto Eco e identificarán as ideas que o autor utiliza para definir a beleza. 

Logo lerán algúns extractos do libro "A historia da fealdade" do mesmo autor e farán o mesmo exercicio. 

Unha vez rematada a lectura, o profesor/a pedirálles que respondan individualmente ás seguintes preguntas para cada concepto:  

Sobre a beleza: 

▪ Cal é a diferenza entre o bo e o fermoso? 

▪ En que sentido difire a beleza do desexo? 

▪ Cal é a relación entre a arte e a beleza? 

▪ En que se asemella ou difire a perspectiva do autor/a da definición do curso? 

Sobre a fealdade: 

▪ Como difiren a experiencia e a impresión da beleza das da fealdade? 

▪ Cales son os tres tipos de fealdade e a que fenómenos corresponde cada un? 

▪ En que sentido algo belo pode volverse feo? 

▪ En que se asemella ou difire a perspectiva do autor da definición do curso?  

Un grupo deberá facer un vídeo sobre o tema da beleza e o outro grupo sobre o tema da fealdade. Cada grupo presentará por quendas o seu vídeo na aula. 

Pode ser unha brevísima curtametraxe, un vídeo musical, unha performance, un collage de vídeo, imaxes con música, entre outras posibilidades. Os estudantes poden empregar calquera tipo de material audiovisual que consideren relevante para preparar o seu traballo e decidir sobre un tema (música, fotografías, vídeos, concertos, etc.). 

O vídeo complementaráse coa seguinte táboa: 

• Que conceptos estéticos estou a representar e como? 

• Que reacción(s) quero provocar na miña audiencia? (admiración, cuestionamento, pracer, noxo, reflexión, medo, etc.) 

• Por que as imaxes empregadas xeran este efecto? 

• Que mensaxe queremos transmitir? Por que? 

"Bonito" – como "divertido", "precioso" ou "sublime", "marabilloso", "soberbo" e expresións similares – é un adxectivo que empregamos con frecuencia para describir algo que nos gusta. Neste sentido, semella que ser fermoso equivale a ser bo, e de feito, ao longo da historia, establécese unha estreita ligazón entre a beleza e a bondade. Pero se xulgamos baseándonos na nosa experiencia cotiá, tendemos a considerar bo non só aquilo que nos gusta, senón tamén aquilo que nos gustaría posuír. Hai incontables cousas que consideramos boas – un amor correspondido, unha fortuna adquirida honestamente, unha delicatesen refinada – e en todos estes casos gustaríanos posuír ese ben. Un ben é algo que estimula o noso desexo. Do mesmo xeito, cando xulgamos que unha acción virtuosa é boa, gustaríanos que fose obra nosa, ou esperamos realizar unha acción meritoria similar, impulsados polo exemplo do que consideramos xusto. Ou chamamos bo aquilo que se conforma a un certo principio ideal pero causa dor, como a morte gloriosa dun heroe, a dedicación de alguén que coida dun leproso, o sacrificio da vida dun pai para salvar ao seu fillo... Nestes casos, recoñecemos que a acción é boa, pero – xa sexa por egoísmo ou por medo – non nos gustaría participar nunha experiencia similar. Recoñecemos este feito como algo bo, pero como algo alleo, que contemplamos cun certo desapego, aínda que con emoción, e sen sentirnos arrastrados polo desexo. Moitas veces, cando nos referimos a actos virtuosos que preferimos admirar en lugar de realizar, falamos dunha 'acción fermosa'. Se reflexionamos sobre a actitude de desapego que nos permite describir como fermoso un ben que non nos suscita desexo, decatámonos de que falamos de beleza cando gozamos dalgo por aquilo que é en si mesmo, independentemente de se o posuímos. Ata un bolo de voda ben feito, se o admiramos nun escaparate dunha pastelería, parécenos fermoso, aínda que por razóns de saúde ou falta de apetito non o desexemos como un ben a conquistar. Aquilo que é fermoso é aquilo que, se fose noso, nos faría felices, pero que segue a ser fermoso aínda que pertenza a outra persoa. Naturalmente, non estamos a considerar a actitude de alguén que, ante un obxecto fermoso como un cadro dun gran artista, desexa posuílo polo orgullo de ser o seu propietario, para poder contemplalo cada día ou porque ten un gran valor económico. Estas formas de paixón, envexa, desexo de posesión, invexa ou avaricia non teñen relación co sentimento de beleza. A persoa sedenta que corre a beber cando atopa unha fonte non contempla a súa beleza. Pode facelo máis tarde, unha vez que saciou a súa sede. Polo tanto, o sentimento de beleza difire do desexo. Podemos xulgar que certas persoas son moi fermosas, aínda que non as desexemos sexualmente ou saibamos que nunca as poderemos posuír. Por outra banda, se desexamos a unha persoa (que, por certo, pode incluso ser fea) e non podemos ter a relación que agardamos con ela, sufriremos. Nesta análise das ideas de beleza que xurdiron ao longo dos séculos, tentaremos, por tanto, identificar, en primeiro lugar, aqueles casos nos que unha cultura ou período histórico particular recoñeceu que hai cousas agradables á vista, independentemente do desexo que sintamos por elas. (...) Mentres que certas teorías estéticas modernas só recoñeceron a beleza da arte, menospreciando a beleza da natureza, noutros períodos históricos sucedeu o contrario: a beleza era unha calidade que podían posuír os elementos da natureza (unha fermosa luz de lúa, unha fermosa froita, unha fermosa cor), mentres que a única función da arte era facer as cousas ben, de xeito que resultasen útiles para o seu propósito previsto, ata o punto de que o traballo dos pintores e escultores se consideraba arte, así como o dos construtores de barcos, do carpinteiro ou barbeiro. Non foi ata moito máis tarde que se desenvolveu a noción de "belas artes" para distinguir a pintura, a escultura e a arquitectura do que hoxe chamaríamos artesanía. Vemos, con todo, que a relación entre a beleza e a arte pode representar a natureza dun xeito fermoso, mesmo cando a natureza representada era perigosa ou repugnante. (...) A pregunta que hai que facer é: Por que, entón, esta historia da beleza só está documentada a través de obras de arte? Porque foron os artistas, poetas e novelistas quen nos explicaron ao longo dos séculos o que consideraban fermoso, e deixáronnos exemplos. Os campesiños, albañiles, panadeiros e sastres tamén poderon facer cousas que se consideraban fermosas, pero poucas pegadas destas permanecen (...). A miúdo, cando nos enfrontamos a un antigo artefacto artístico ou artesanal, recorremos a textos literarios e filosóficos da época en busca de axuda. Por exemplo, non podemos dicir se o escultor que esculpiu monstros nas columnas ou capiteis das igrexas románicas os consideraba fermosos, Con todo, existe un texto de San Bernardo (para quen estas representacións non eran nin boas nin útiles) que atesta o feito de que aos fieis lles gustaba contemplalas (ata o punto de que mesmo San Bernardo, ao condenalas, amosa sinais de sucumbir á súa fascinación). Así, dando grazas ao ceo polo testemuño que nos chega de onde menos o esperabamos, podemos afirmar que a representación de monstros, para un místico do século XII, era fermosa (aínda que moralmente reprobable). (...) Dixemos que preferiríamos usar documentos que veñan do mundo da arte. Pero, especialmente ao achegarnos á modernidade, tamén teremos documentos que non teñen unha finalidade artística, senón que son meramente para entretemento, promoción comercial ou a satisfacción de impulsos eróticos, como imaxes do cine comercial, da televisión ou da publicidade. (...) Ao dicir isto, podemos ser acusados de relativismo, como se quixésemos dicir que a consideración da beleza depende da época e das culturas. E isto é exactamente o que queremos dicir. (...) Este libro parte do principio de que a beleza nunca foi algo absoluto e inmutable, senón que adoptou diferentes caras segundo o período histórico e o país, e isto aplícase non só á beleza física (de homes, mulleres, paisaxes), senón tamén á beleza de Deus, dos santos ou das ideas... (...) Por outra banda, imaxina o asombro que experimentaría un marciano do próximo milenio se de súpeto descubrise un cadro de Picasso e a descrición dunha muller fermosa nunha novela de cabalerías do mesmo período. Non comprendería a relación entre as dúas concepcións de beleza. Por iso, de cando en vez, debemos facer un esforzo por ver como conviven diferentes modelos de beleza na mesma era e como outros se refiren uns a outros a través de diferentes épocas.

Ao longo dos séculos, filósofos e artistas proporcionaron definicións de beleza e, grazas aos seus testemuños, foi posible reconstruír unha historia das ideas estéticas ao longo dos tempos. O mesmo non ocorreu coa fealdade, que case sempre se definiu en oposición á beleza e á que raramente se lle dedicaron estudos extensos, senón máis ben alusións parénteticas e marxinais. En consecuencia, mentres que a historia da beleza pode recorrer a unha ampla serie de testemuños teóricos (dos que se pode deducir o gusto dunha época determinada), a historia da fealdade debe, xeralmente, buscar documentos en representacións visuais ou verbais de cousas ou persoas consideradas dalgún xeito 'feas'. Con todo, a historia da fealdade ten algunhas características en común coa historia da beleza. En primeiro lugar, só podemos supoñer que os gustos da xente común correspondían dalgún xeito aos gustos dos artistas da súa época. (...) (...) Outra característica común á historia da fealdade e á da beleza é que nos temos que limitar a rexistrar as vicisitudes destes dous valores na civilización occidental. No caso das civilizacións arcaicas e dos chamados pobos primitivos, temos restos artísticos, pero non textos teóricos que nos digan se pretendían provocar pracer estético, terror sagrado ou hilaridade. Para un occidental, unha máscara ritual africana parecería horríbel, mentres que para un nativo podería representar unha deidade benévola. Pola contra, un seguidor dunha relixión non occidental podería atopar desagradable a imaxe dun Cristo azoutado, ensanguentado e humillado, mentres que a súa aparente fealdade física inspiraría simpatía e emoción nun cristián. (...) Que significan realmente estes dous termos? O seu significado tamén cambiou ao longo da historia occidental. Só comparando as declaracións teóricas cun cadro ou unha construción arquitectónica da época nos decatamos de que o que se consideraba proporcional nun século xa non o era noutro; cando un filósofo medieval falaba de proporción, por exemplo, estaba a pensar nas dimensións e na forma dunha catedral gótica, mentres que un teórico do Renacemento estaba a pensar nun templo do século XVI, cuxas partes estaban reguladas pola proporción áurea, e os artistas do Renacemento consideraban as proporcións das catedrais como bárbaras e, precisamente, 'góticas'.  Os conceptos de fermoso e feo están relacionados con diferentes períodos históricos ou diferentes culturas.  (…) Moitas veces a atribución de beleza ou fealdade non se fixo con criterios estéticos, senón con criterios políticos e sociais.  (…) Dicir que a beleza e a fealdade son conceptos relacionados con épocas e culturas (ou mesmo planetas) non significa que non se intentase sempre definilos en relación cun modelo estable. Pódese mesmo suxerir, como fixo Nietzsche en A aurora dos ídolos, que "na beleza, o home establécese como medida da perfección" e "adorase a si mesmo nela... O home, basicamente, mírase no espello das cousas, considerando fermoso todo aquilo que reflicte a súa imaxe... A fealdade enténdese como un signo e síntoma de degeneración... Calquera signo de esgotamento, pesadez, senilidade, fatiga, calquera falta de liberdade, na forma de convulsión ou parálise, especialmente o olfacto, o cor, a forma de disolución, de descomposición... todo isto provoca unha reacción idéntica, o xuízo de valor 'feo'... A quen odia o home aquí? Non hai dúbida: odio a decadencia da súa especie. O argumento de Nietzsche é narcisísticamente antropomórfico, pero dinos precisamente que a beleza e a fealdade se definen en relación cun modelo 'específico'. Noutras palabras, unha cousa (sexa un corpo humano, unha árbore, un xarrón) tiña que amosar todas as características que a súa forma debería ter imposto sobre o material. Pódese definir, pois, a fealdade simplemente como o contrario da beleza, un contrario que tamén se transforma cando cambia a idea do seu contrario? Pode a historia da fealdade ser o contrapunto simétrico á historia da beleza? A primeira e máis completa Estética do Feo foi desenvolvida en 1853 por Karl Rosenkranz: establece unha analogía entre o feo e o mal moral. Rosenkranz recolle a idea tradicional de que o feo é o oposto do belo, unha especie de erro posible que o belo contén en si mesmo, de xeito que calquera estética, como ciencia da beleza, está obrigada a abordar tamén o concepto de fealdade. Pero é precisamente cando pasa de definicións abstractas a unha fenomenoloxía das diferentes encarnacións da fealdade que nos ofrece un vislumbre dunha especie de 'autonomía da fealdade' que a fai moito máis rica e complexa que unha simple serie de negacións das diferentes formas de beleza. Rosenkranz analiza meticulosamente a fealdade natural, a fealdade espiritual, a fealdade na arte (e as diferentes formas de imperfección artística), a ausencia de forma, a asimetría, a falta de harmonía, a desfiguración e a deformación (o mesquinho, o débil, o vil, o banal, o casual e o arbitrario, o tosco), e as diferentes formas de repugnancia (o tosco, o morto e o baleiro, o horrendo, o insípido, o nauseante, o criminal, o espectral, o demoníaco, o embriagador e o satánico). Demasiadas cousas para seguir dicindo que o feo é simplemente o contrario do fermoso, entendido como harmonía, proporción ou integridade. (...) A sensibilidade do falante común percibe que, mentres todos os sinónimos de fermoso poderían suscitar unha reacción de apreciación desinteresada, case todos os sinónimos de feo implican unha reacción de asco, se non de repulsión violenta, horror ou terror. (...) En xeral, parece que a experiencia da beleza provoca o que Kant (Crítica do Xuízo) definiu como "prazer desinteresado": aínda que nos gustaría posuír todo o que atopamos agradable ou participar en todo o que atopamos bo, a expresión de pracer ao ver unha flor proporciona un pracer do que está excluído calquera desexo de posesión ou consumo. Neste sentido, algúns filósofos preguntáronse se é posible facer un xuízo estético da fealdade, dado que esta provoca reaccións persoais. (...) Ao longo da nosa historia, debemos distinguir realmente entre a fealdade en si mesma (excrementos, carne putrefacta, un ser en descomposición, un ser cuberto de chagas que desprende un cheiro nauseante) e a fealdade formal, como un desequilibrio na relación orgánica entre as partes dun todo. (…) Polo tanto, unha cousa é reaccionar con paixón ao asco causado por un insecto viscoso ou unha froita podre, e outra moi distinta dicir que unha persoa é desproporcionada ou que un retrato é feo no sentido de que está mal feito (a fealdade artística é fealdade formal). E con respecto á fealdade artística, lembremos que en case todas as teorías estéticas, polo menos desde Grecia ata hoxe, recoñécese que calquera forma de fealdade pode redimirse mediante unha representación artística fiel e eficaz. Aristóteles (Poética, 1448b) fala da posibilidade de acadar a beleza imitando con mestría o que é repulsivo, e Plutarco dinos que, na representación artística, o feo imitado segue sendo feo, pero recibe unha reverberación de beleza do dominio do artista. Así, identificamos tres fenómenos distintos: a fealdade en si mesma, a fealdade formal e a representación artística de ambos.